اجتماعیاسلام،قرآن و عترت،مهدویتسبک زندگی

شرح جزء ۱۵ قرآن| اهمیت احسان و نیکی به پدر و مادر

خداوند در سوره مبارکه اسراء به موضوع اهمیت و چگونگی و آداب نیکی و احسان به پدر و مادر نکات و دستوراتی را مطرح می‌کند.

 در ادامه انتشار شرح آیات منتخب قرآن و در پانزدهمین روز از ماه مبارک رمضان شرح و تفسیر آیات منتخب جزء‌ ۱۵ قرآن کریم بر اساس تفسیر نور به همراه توضیحات حجت‌الاسلام محسن قرائتی تقدیم می‌شود.

آیه ۲۳ سوره مبارکه اسراء

«وَ قَضى‏ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً إِمَّا یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً» پروردگارت مقرّر داشت که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکى کنید. اگر یکى از آن دو یا هر دو نزد تو به پیرى رسیدند، به آنان «اف» مگو و آنان را از خود مران و با آنان سنجیده و بزرگوارانه سخن بگو.

احسان به پدر و مادر در روایات اهل بیت علیهم السلام

در احادیث، در مورد احسان به والدین بسیار سفارش شده و از آزردن آنان نکوهش به عمل آمده است: پاداش نگاه رحمت به والدین، حج مقبول است. رضایت آن دو رضاى الهى و خشم آنان خشم خداست. احسان به پدر و مادر عمر را طولانى مى‌‏کند و سبب مى‏‌شود که فرزندان نیز به ما احسان کنند. در احادیث آمده است: حتّى اگر تو را زدند، تو «افّ» نگو، خیره نگاه مکن، دست بلند مکن، جلوتر از آنان راه نرو، آنان را به نام صدا نزن، کارى مکن که مردم به آنان دشنام دهند، پیش از آنان منشین و پیش از آنکه از تو چیزى بخواهند به آنان کمک کن.[۱]

مردى مادرش را به دوش گرفته طواف مى‏‌داد، پیامبر را در همان حالت دید، پرسید: آیا حقّ مادرم را ادا کردم؟ فرمود: حتّى حقّ یکى از ناله‏‌هاى زمان زایمان را ادا نکردى.[۲] از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله سؤال شد: آیا پس از مرگ هم احسانى براى والدین هست؟ فرمود: آرى، از راه نماز خواندن براى آنان و استغفار برایشان و وفا به تعهّداتشان و پرداخت بدهى‏‌هایشان و احترام دوستانشان.[۳]

مردى از پدرش نزد پیامبر شکایت کرد. حضرت پدر را خواست و پرسش کرد، پدر پیر گفت: روزى من قوى و پولدار بودم و به فرزندم کمک مى‏‌کردم، امّا امروز او پولدار شده و به من کمک نمى‌‏کند. رسول خدا صلى الله علیه و آله گریست و فرمود: هیچ سنگ و شنى نیست که این قصه را بشنود و نگرید! سپس به آن فرزند فرمود: «انت و ما لک لا بیک» تو و دارایى‌‏ات از آنِ پدرت هستید.[۴] در حدیث آمده است: حتّى اگر والدین فرزند خود را زدند، فرزند بگوید: «خدا شما را ببخشد» که این کلمه همان «قول کریم» است.[۵]

احسان به والدین، از صفات انبیاست

احسان به والدین، از صفات انبیاست. چنانکه در مورد حضرت عیسى علیه السلام، توصیفِ «بَرًّا بِوالِدَتِی»[۶] و در مورد حضرت یحیى علیه السلام «بَرًّا بِوالِدَیهِ»[۷] آمده است. والدین، تنها پدر و مادر طبیعى نیستند. در برخى احادیث، پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام پدر امّت به حساب آمده‌‏اند. «أنا و علىّ ابوا هذه الامّة»[۸] همچنان که حضرت ابراهیم، پدر عرب به حساب آمده است.[۹] «مِلَّةَ أَبِیکُمْ إِبْراهِیمَ»[۱۰]

اگر والدین توجّه کنند که پس از توحید مطرحند، انگیزه‏ دعوت فرزندان به توحید در آنان زنده مى‌‏شود. «قَضى‏ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»

پیام‏‌هایی از آیه ۲۳ سوره مبارکه اسراء

۱- توحید، در رأس همه‏ سفارش‏‌هاى الهى است. «قَضى‏ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ»
۲- خدمت‌گزارى و احسان به پدر و مادر، از اوصاف موحّد واقعى است. «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۳- فرمانِ نیکى‏ به والدین مانند فرمانِ توحید، قطعى و نسخ ‏نشدنى است. «قَضى‏»
۴- احسان به والدین در کنار توحید و اطاعت از خداوند آمده است تا نشان دهد این کار، هم واجب عقلى و وظیفه انسانى است، هم واجب شرعى. «قَضى‏ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۵- نسل نو باید در سایه‏ ایمان، با نسل گذشته، پیوند محکم داشته باشند. «أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۶- در احسان به والدین، مسلمان بودن آنها شرط نیست. «بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۷- در احسان به پدر و مادر، فرقى میان آن دو نیست. «بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۸- نیکى به پدر ومادر را بى‏‌واسطه و به دست خود انجام دهیم. «بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۹- احسان، بالاتر از انفاق است و شامل محبّت، ادب، آموزش، مشورت، اطاعت، تشکّر، مراقبت و امثال اینها مى‌‏شود. «بِالْوالِدَینِ إِحْساناً»
۱۰- احسان به والدین، حدّ و مرز ندارد. «بِالْوالِدَینِ إِحْساناً» (نه مثل فقیر، که تا سیر شود، و جهاد که تا رفع فتنه باشد و روزه که تا افطار باشد.)
۱۱- سفارش قرآن به احسان، متوجّه فرزندان است، نه والدین. «وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً» زیرا والدین نیازى به‏ سفارش ندارند و به طور طبیعى به فرزندان خود احسان مى‏‌کنند.
۱۲- هرچه نیاز جسمى وروحىِ والدین بیشتر باشد، احسان به آنان ضرورى‌‏تر است. «یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ»
۱۳- پدر و مادر سالمند را به آسایشگاه نبریم، بلکه نزد خود نگهداریم. «عِنْدَکَ»
۱۴- وقتى قرآن از رنجاندن سائل بیگانه‏‌اى نهى مى‏‌کند، «أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ» تکلیف پدر و مادر روشن است. «وَ لا تَنْهَرْهُما»
۱۵- هم احسان لازم است، هم سخن زیبا و خوب. «إِحْساناً … قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً» بعد از احسان، گفتار کریمانه مهم‏ترین شیوه‏ برخورد با والدین است.
۱۶- در احسان به والدین و قول کریمانه، شرط مقابله نیامده است. یعنى اگر آنان هم با تو کریمانه برخورد نکردند، تو کریمانه سخن بگو. «وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً»

آیه ۲۴ سوره مبارکه اسراء

«وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً» و از روى مهربانى و لطف، بالِ تواضع خویش را براى آنان فرودآور و بگو: پروردگارا! بر آن دو رحمت آور، همان‌گونه که مرا در کودکى تربیت کردند.

تواضع و درخواست رحمت از خدا برای پدر و مادر

۱- فرزند در هر موقعیتى که هست، باید متواضع باشد و کمالات خود را به رُخ والدین نکشد. «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ»

۲- تواضع در برابر والدین، باید از روى مهر و محبت باشد، نه ظاهرى و ساختگى، یا براى گرفتن اموال آنان. «وَ اخْفِضْ لَهُما … مِنَ الرَّحْمَةِ»
۳- فرزند باید نسبت به پدر مادر، هم متواضع باشد، هم برایشان از خداوند رحمت بخواهد. «وَ اخْفِضْ … وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما»
۴- دعاى فرزند در حقّ پدر و مادر مستجاب است، وگرنه خداوند دستور به دعا نمى‌‏داد. «وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما …»
۵- دعا به پدر و مادر، فرمان خدا و نشانه‏ شکرگزارى از آنان است. «قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما …»
۶- در دعا از کلمه «رَبِّ» غفلت نکنیم. «قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما»
۷- رحمت الهى، جبران زحمات تربیتى والدین است. «رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی» گویا خداوند به فرزند مى‌‏گوید: تو رحمت خود را دریغ مدار، و از خدا نیز استمداد کن که اداى حقّ آنان از عهده‏ تو خارج است.
۸- گذشته‏ خود، تلخى‏‌ها و مشکلات دوران کودکى و خردسالى را که بر والدین تحمیل شده است از یاد نبرید. «کَما رَبَّیانِی صَغِیراً»
۹- پدر و مادر باید بر اساس محبّت فرزندان را تربیت کنند. «ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی»
۱۰- انسان باید از مربّیان خود تشکّر و قدردانى کند. «ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی»

آیه ۲۵ سوره مبارکه اسراء

«رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً» پروردگارتان به آنچه در درون شماست، آگاه‏‌تر (از خودتان) است. اگر صالح باشید، قطعاً او آمرزنده توبه‌کنندگان است.

پیام‌‏هایی از آیه ۲۵ سوره نساء

۱- از شئون ربوبیت خداوند، آگاهى اوست. «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ»
۲- انگیزه ما در هر کار و در خدمت به والدین زیر نظر اوست. «رَبُّکُمْ أَعْلَمُ …»
۳- صلاحیت‏‌ها مربوط به درون و انگیزه‏‌هاست. «فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ»
۴- اگر دل و درون، صاف و صالح باشد، دَر توبه باز است. «تَکُونُوا صالِحِینَ … لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً»
۵- توبه‏ خود را با انابه‏ پى‌درپى انجام دهیم. «اوابین»
۶- خداوند بخشاینده است، امّا شرط برخوردارى ما از مغفرت الهى، توبه است. «إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ … لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً»
۷- اگر از روى نادانى برخورد نامناسبى با والدین داشته‏‌ایم، با توبه مى‌‏توانیم رحمت خدا را جلب کنیم. «صالِحِینَ … غَفُوراً» (با توجّه به آیه‏ قبل)
۸- عفو و بخشش الهى از شئون ربوبیت اوست. «رَبُّکُمْ … غَفُوراً»
۹- یکى از نشانه‏‌هاى صالح بودن انسان، توبه کردن است. «إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ … لِلْأَوَّابِینَ‏»
۱۰- گاهى از افراد صالح نیز لغزشى سر مى‌‏زند، که البتّه باید این کوتاهى‏‌ها را با توبه جبران کرد. «إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ … اوابین‏»

پی‌نوشت‌ها

[۱] . تفسیر نورالثقلین
[۲] . تفسیر نمونه
[۳] . تفسیر مجمع‏‌البیان
[۴] . تفسیر فرقان
[۵] . کافى، ج ۲، ص ۱۵۷
[۶] . مریم، ۳۹
[۷] . مریم، ۱۴
[۸] . بحارالانوار، ج ۱۶، ص ۹۵
[۹] . تفسیر نورالثقلین
[۱۰] . حج، ۷۸

انتهای پیام/فارس

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا